Façade

- Bijna iedereen heeft hier twee banen. Je leeft continu op het randje en toch, niemand wil weg. New York is gewoon dé stad. Er is zo’n ongelooflijke energie.
- Hoe doe je dat zelf dan?
- Alles met de fiets, zelf koken, regelmatig sporten, dat soort dingen. Een beetje voor jezelf zorgen dus en de goede focus houden, dat vooral ook.
Wat later vertelt ze dat ze in het komende voorjaar voor een tijdje naar Los Angeles verhuist en daarna waarschijnlijk weer terug naar Europa. Naar Nederland óf naar Berlijn, de stad waar het voor haar allemaal begon en waar ze nog altijd een appartement heeft.
Aanleiding voor het gesprek is de tekst die ga schrijven over Facade, een nieuw werk dat afgelopen voorjaar nog in het Stedelijk te zien was op haar kleine maar indrukwekkende solopresentatie. Onderwerp is de wereld van het Financial District. De plek waar de hartslag, de energie, maar ook de waanzin van deze tijd als nergens anders voelbaar is.
- Waar zullen we beginnen?
- Zeg jij maar, je hebt het werk toch in het Stedelijk gezien?
- Klopt, maar ik heb nog geen tijd gehad om er écht naar te kijken. Ik was wel meteen in de ban. Zo gaat dat toch met goede kunst? Je ziet het en je weet het meteen. Het waarom komt daarna wel. Nu dus! Die combinatie van die sealfolie met het beeld van die pakken bijvoorbeeld. Of, misschien eerst meer algemeen, hoe je van fotografie een sculptuur maakt. De materialen die je daarvoor gebruikt. Non-materialen eigenlijk, maar die wel perfect aansluiten bij het ongrijpbare van de foto.
- Wat het natuurlijk allemaal ook heel kwetsbaar maakt. De blokken suggereren iets van stabiliteit, wat de gebouwen in het Financial District voor mij ook hebben. Ze zeggen ‘alles is oké’ maar feitelijk is het niets anders dan een façade.
Gaande het gesprek openen zich steeds meer lagen.
Doordat de blokken in een kring staan kun je het werk alleen in beweging zien, eromheen lopend dus. De blik die van het ene naar het andere beeld springt breekt alles open. Onder een bepaalde hoek verschijnt op het iriserende paneel in het midden, tussen de mannen in pakken, het silhouet van een primitieve figuur. De schaduw van een andere wereld, alien en archetype tegelijk, evenveel toekomst als verleden.

Anouk Kruithof, Façade, 2013

Anselm Kiefer in de Royal Academy

Eén van de werken waar Anselm Kiefer in de jaren tachtig furore mee maakte toont een loden vleugel tegen een zwaar impasto van verf, stro en was. Icarus is de titel, verwijzend naar de mythische figuur die als hét symbool van hoogmoed geldt. Het thema keert sindsdien telkens weer in het oeuvre terug. Große Fracht is een recent voorbeeld: een enorm schilderij met daarop een loden vliegtuig beladen met gedroogde bloemen. Een even mysterieus als duister beeld. Maar ook een werk waar je niet omheen kunt. Alleen al dat lood. Je ziet het en je voelt het meteen: de massa die alle beweging smoort, de inertie ervan. Lood stelt zich nergens tegen te weer, is volkomen passief en berustend. Ontdaan van alle kleur ook. Een neutraler grijs bestaat niet. En toch, opgenomen in het grijs van de achtergrond, contrasterend met het bleke geelwit van de stengels, en overdekt met een poederig patina, weet Kiefer het subtiel tot leven te wekken. Alsof het een nieuw bestaan heeft gekregen in een tijdruimte die weliswaar met de onze is verbonden maar er niettemin ver van is verwijderd.
In deze wereld is alle leven gestold. Wat overblijft is het lege landschap met de sporen en de relicten die de geschiedenis daarin heeft achtergelaten: boeken, bomen, vliegtuigen, boten. Wat ook overblijft is het woord. Het woord dat is vastgelegd in mythen en verhalen, dat onuitwisbaar voortleeft in de herinnering, voor eeuwig verbonden aan de dingen, de plaatsen en de namen.
Het is deze elementaire gelaagdheid die het werk van Kiefer zo fascinerend maakt: de materie waar het bestaan in is verankerd, de tijd die erop is neergeslagen en het woord dat er van getuigt. Dat alles samengebracht in een troostrijk beeld van de natuur die weer bezit heeft genomen van de wereld.
Volgens de Guardian is Kiefer in de Royal Academy the most exciting show in Britain this autumn. Als je dan bedenkt wat er verder nog allemaal in Londen te zien is!

Anselm Kiefer, Royal Academy, Londen, tot 15 december

Marlene Dumas, The Image as Burden

Marlene Dumas, The Image as Burden, 1993

Al was de betekenis en de kracht ervan onontkoombaar, zeker ook in breder historisch perspectief (zie Marlene Dumas in het Stedelijk), ik heb altijd mijn twijfels gehouden bij het werk van Marlene Dumas. Door de tentoonstelling in het Stedelijk – het grote overzicht van een oeuvre dat inmiddels zo’n dertig jaar omvat – zijn deze weggenomen en versterkt tegelijk: Marlene Dumas is een geweldige schilder, maar oh, wat kan ze de plank ook vreselijk mis slaan.
Is er niemand die haar daarvoor kan behoeden? Bij een aantal schilderijen dringt zich deze vraag wel heel sterk op. Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar Gravità, een groot, recent schilderij van de gekruisigde Christus, is toch echt van de dezelfde maker als het prachtige The Image as Burden, een klein, direct geschilderd doekje uit de jaren negentig, helemaal top en – naar ik aanneem – niet voor niets de naamgever van de tentoonstelling.
Je staat ervoor en je begrijpt het meteen. En toch ook weer niet. Want terwijl er een hele reeks van gedachten en associaties ontstaat, blijft het zoeken naar wat je eigenlijk ziet. De bruidegom die de bruid over de drempel tilt? Haar witte jurk zegt ja, maar haar grauwe masker suggereert dat ze dood is. En waarom is de man naakt? Een bewening dan? Maria die het dode lichaam van haar zoon draagt, maar dan omgekeerd? Ook heel sterk. Wellicht dat de sleutel in de titel gevonden kan worden: het beeld als last. We zien het lichaam van de vrouw, beladen door de geschiedenis, in haar witte lijkwade door een naakte man ten grave gedragen. Zoiets. De grote kracht van het werk is ook dat het mét dit alles zijn eigen bestaan als schilderij houdt. Geweldig geschilderd, krachtig en direct, zonder enig vertoon, rechtstreeks vanuit het gevoel.

Marlene Dumas, Gravitá, 2012

Allemaal kwaliteiten waar het bij Gravità aan ontbreekt. Hier oogt alles moeizaam en geforceerd, platgeslagen door het gewicht van het onderwerp. Om dat een nieuw leven als schilderij te geven moet je wel van héél goede huize komen. Er zijn meer schilderijen op de tentoonstelling waar dit soort bezwaren voor gelden: The Wall bijvoorbeeld, of ook The Mother. De schilder verliest het dan van de geëngageerde commentator die Marlene Dumas ook is. De last van het beeld is soms ook té groot.

Marlene Dumas, The Image as Burden Stedelijk Museum Amsterdam, t/m 4 januari

Picasso in Parijs

 

Pablo Picasso, Portrait de Marie-Thérèse, 1937, detail

Na meer dan vijf jaar voor publiek gesloten te zijn geweest opent het Musée Picasso vandaag weer zijn deuren. Volledig verbouwd, aangepast aan de eisen van de tijd en – het belangrijkste – met een hele nieuwe inrichting van de collectie. Naar verluid meer uitnodigend tot kijken, dieper ingaand op het scheppingsproces dat aan de afzonderlijke werken ten grondslag ligt. Picasso niet zozeer als de schildersgod maar meer als de bezeten werker die hij óók was, de kunstenaar die eindeloos bleef zoeken en die in elke fase van zijn vijfenzeventig-jarige carrière zichzelf weer nieuwe doelen stelde.
Na vijf jaar is het beeld misschien enigszins vervaagd, maar het Musée Picasso is in veel opzichten uniek. Niet alleen als het om de schilder zelf gaat – geen van de andere Picasso-musea kan ook maar in de verste verte tippen aan dat van Parijs – maar ook in breder perspectief. Waar vind je een oeuvre-overzicht van een grootheid uit de kunstgeschiedenis dat zó compleet is, zo’n dichtheid aan kwaliteit heeft? De vraag die hier vanzelf op volgt: is er überhaupt wel een vergelijkbare grootheid?
Binnenkort ga ik kijken. Wát ik ga zien weet ik al, maar niet hóe. En sowieso, de grote kracht van het werk is dat je er telkens weer nieuwe kanten aan ontdekt, nieuwe verbanden, nieuwe interpretaties. Het kijken ernaar houdt nooit op. Hoe dat kan? Ik denk omdat Picasso als geen ander wist door te dringen tot de paradoxen van het bestaan. Het verhevene en het absurde wist te verenigen, of – verwarrender nog – soms ook gewelddadigheid en schoonheid. Het is kunst waar je nooit mee klaar bent, die telkens weer alles openbreekt en dat met de inzet van een adembenemend plastisch vermogen.
Het duurt nog even maar wie wil kan mee. De Picasso-reis in het najaar van 2015 – van 1 t/m 4 september – is al volgeboekt, maar inmiddels is er aansluitend een tweede reis gepland, van 6 t/m 9 september. Klik hier voor inschrijving of informatie.

Musée Picasso, Parijs, vanaf 25 oktober / Picasso in Parijs, 6 t/m 9 september 2015

Rembrandt, The Late Works

Rembrandt, Jacob zegent de zoon van Jozef, 1656

Normaal moet je ervoor naar Kassel, nu kun je terecht in Londen waar het schilderij een van de toppers van een geweldige tentoonstelling is: Rembrandt, The Late Works in de National Gallery. Alleen al de figuur van de moeder! Die blik en die houding, alles zit erin. Eén keer erdoor getroffen en alle schoonheid wordt ijdel. Maar het is niet alleen Jacob zegent de zoon van Jozef die dit effect oproept, eigenlijk geldt het voor alle late Rembrandts. Gaat het hier überhaupt nog wel om zoiets als schoonheid? Lost niet alles waar je je al kijkend mee vol zuigt – de subtiele beeldregie, de weergaloze techniek van de schilder, het onovertroffen licht -, op in iets groters, iets dat meer met het leven zelf dan met kunst te maken heeft?

Rembrandt, Zelfportret met twee cirkels, 1665

Nóg een schilderij dat op zich al de reis naar Londen waard maakt: Zelfportret met twee cirkels. Existentialisme in verf, een doek dat zich voor alle mogelijke interpretaties leent, maar dat vóór alles met groot gezag spreekt over het zijn an sich. Nadat alles is gezegd en gedaan, is dit wat overblijft: het beeld van de man die zijn bestaan vereenzelvigt met wat hij in zijn leven het meest was: schilder. Er is geen actie, geen expressie, geen enkele expliciete verwijzing naar een verhaal of een symboliek. Er is alleen maar Schilderkunst. Schilderkunst in zijn meest elementaire gedaante. Kijk hoe de zware, in brede penseelstreken geschilderde figuur op de voorgrond een perfect antwoord vindt in de twee cirkels op de achtergrond. Lichaam en materie ontmoeten geest en vorm, het picturale staat tegenover het lineaire, het dionysische tegenover het apollinische. Daartussenin, de superieure kop van de oude meester met zijn schildersbaret. Zonder enig vertoon, wars van alle behaagzucht en in een volkomen berusting. Evenzeer getekend door het leven als gelouterd door het licht.
Overigens, voor wie een bezoek aan Londen moeilijk kan inpassen: vanaf februari is de tentoonstelling ook te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam. Wordt vervolgd!

Rembrandt, The Late Works, National Gallery Londen, tot 10 januari

Vernieuwde Art Update op komst

Met groots opgezette tentoonstellingen van Marlene Dumas in Amsterdam, Mark Rothko in Den Haag, John Constable, William Turner en Rembrandt in Londen opent het nieuwe kunstseizoen met een ode aan de schilderkunst. Vijf grootmeesters uit vier verschillende perioden gepresenteerd op toppodia, beter kun je het niet krijgen! Bovendien, een uitgelezen kans om nieuwe samenhangen en perspectieven te ontdekken.
De opzet van de eerste Art Update van het nieuwe seizoen sluit hier naadloos bij aan. Grote tentoonstellingen leveren behalve nieuwe inzichten ook altijd nieuw beeldmateriaal op, vaak van de hoogste kwaliteit. Kijkgenot gegarandeerd! Dat de presentaties vanaf dit seizoen in HD worden geprojecteerd voegt hier nog een heel nieuwe dimensie aan toe. Overigens, ook het beeldmateriaal dat de deelnemers via We Transfer krijgen aangeleverd, is vanaf nu in HD.
Met een virtueel bezoek aan Frieze Art, de belangrijkste beurs van actuele kunst, komen de allernieuwste ontwikkelingen aan bod. Des te spannender omdat het ook in onze tijd weer nadrukkelijk over vakmanschap en schoonheid gaat.
Wat de volgende Art Update’s zullen brengen is uiteraard nog niet bekend. Wél dat ook dit seizoen weer de laatste  presentatie in z’n geheel aan de Biënnale in Venetië zal zijn gewijd.
Zondag 2 november ga ik van start. Te beginnen in het Van Abbemuseum in Eindhoven, vervolgens in  Den Haag, Maastricht, Tilburg en Arnhem. Klik hier voor nadere informatie en/of inschrijving.